Գուրջիև. «Չորրորդ ուղի»
Գեորգի Իվանովիչ Գուրջիևի (G. I. Gurdjieff) ուսմունքը, որը հայտնի է որպես «Չորրորդ ուղի» կամ «Մարդու ներդաշնակ զարգացման համակարգ», արևմտյան աշխարհում լայնորեն հայտնի դարձավ հատկապես նրա աշակերտ Պյոտր Դեմյանովիչ Ուսպենսկու (P. D. Ouspensky) շնորհիվ։ Մաթեմատիկոս, փիլիսոփա և գրող Ուսպենսկին Գուրջիևի գաղափարներն ու ուսուցման մեթոդները ներկայացրել է իր գրառումներում և դասախոսություններում, մասնավորապես՝ «Հրաշալիի որոնումներում» և «Չորրորդ ուղի» աշխատություններում։
Գուրջիևը ծնվել է Ալեքսանդրապոլում՝ ներկայիս Գյումրիում, հույն-հայկական ընտանիքում։ Երիտասարդ տարիներին նա երկար ճանապարհորդություններ է կատարել Մերձավոր Արևելքում, Պարսկաստանում, Կենտրոնական Ասիայում, Հնդկաստանում և Եգիպտոսում։ Իր վկայությամբ՝ հին տաճարներում, մենաստաններում և դերվիշական տարբեր միաբանություններում նա ուսումնասիրել ու հավաքել է գիտելիքներ՝ փորձելով վերականգնել մարդու և տիեզերքի մասին հնագույն, ժամանակի ընթացքում մոռացված մի ամբողջական ուսմունք։ 1915 թվականին Գուրջիևը հայտնվեց Մոսկվայում և Պետերբուրգում, որտեղ ձևավորվեցին նրա առաջին աշխատանքային խմբերը։
Մարդու հիմնական վիճակը․ «Մարդ-մեքենա» և «արթուն քուն»
Գուրջիևի համակարգը սկսվում է մարդու իրական վիճակի անաչառ և օբյեկտիվ գնահատումից։
- Մարդը մեքենա է։ Սովորական մարդը գործում է գրեթե ամբողջությամբ մեխանիկորեն՝ արձագանքելով արտաքին ազդեցություններին և իր ներսում արդեն ձևավորված սովորություններին։ Նրա մտքերը, զգացմունքները, գործողություններն ու համոզմունքները հիմնականում ձևավորվում են արտաքին տպավորությունների և միջավայրի ազդեցության ներքո։ Մարդուն թվում է, թե ինքն է մտածում, որոշում և գործում, մինչդեռ նրա ներսում շատ բան պարզապես տեղի է ունենում՝ ինչպես անձրևն է գալիս կամ քամին փոշի բարձրացնում։
- Մարդը չի կարող «անել»։ Քանի դեռ մարդը գործում է մեխանիկորեն, նա չի կարող իսկապես ինքնուրույն գործել։ Գուրջիևի ձևակերպմամբ՝ որպեսզի մարդը կարողանա «անել», նա նախ պետք է «լինի»։
- Մարդը քնած է։ Այն վիճակը, որը սովորաբար կոչվում է արթուն կամ պարզ գիտակցություն, Գուրջիևը համարում էր քնի յուրահատուկ ձև։ Մարդը շարժվում է, խոսում, աշխատում և մտածում, սակայն մեծ մասամբ չի գիտակցում ո՛չ իրեն, ո՛չ իր գործողությունների իրական պատճառները։ Այս իմաստով մարդիկ «քնած են ծնվում, քնած ապրում, քնած գրքեր գրում և քնած մեռնում»։
- Բազմաթիվ «Ես»-եր։ Մարդու հիմնական պատրանքներից մեկն այն համոզմունքն է, թե իր ներսում գոյություն ունի մեկ միասնական և անփոփոխ «Ես»։ Իրականում, ըստ Գուրջիևի, մարդը կազմված է բազմաթիվ փոքր «Ես»-երից, որոնք հաճախ միմյանց չեն ճանաչում և նույնիսկ հակասում են իրար։ Մի պահին մի «Ես» կարող է որոշում ընդունել կամ խոստում տալ, իսկ քիչ անց մեկ այլ «Ես» գործել բոլորովին հակառակ կերպով՝ կարծես նախորդ որոշումը երբեք չի եղել։ Գուրջիևը մարդուն համեմատում էր տան հետ, որտեղ բազմաթիվ ծառաներ կան՝ խոհարար, կառապան, այգեպան և ուրիշներ, սակայն չկա տանտեր կամ կառավարիչ։ Այդ պատճառով յուրաքանչյուր ծառա ժամանակ առ ժամանակ իրեն տան տերն է պատկերացնում։
Չորս ճանապարհները․ ինչո՞ւ հենց «Չորրորդ ուղի»
Հնագույն հոգևոր ավանդույթներում նկարագրվում են մարդու ներքին վերափոխման երեք հիմնական ուղիներ։ Գուրջիևը դրանց կողքին ներկայացնում է մեկ այլ՝ Չորրորդ ուղին։
- Ֆաքիրի ուղի՝ Առաջին ուղի։
Սա ֆիզիկական մարմնի և ֆիզիկական կամքի զարգացման ճանապարհն է։ Ֆաքիրը փորձում է հաղթահարել մարմնի սահմանափակումները, ցավն ու անհարմարությունը՝ իրեն ենթարկելով երկարատև և երբեմն ծայրահեղ փորձությունների։ Օրինակ՝ նա կարող է տարիներ շարունակ մնալ նույն դիրքում կամ դիմանալ ծանր ֆիզիկական զրկանքների։ Այդ ճանապարհով հնարավոր է զարգացնել ուժեղ ֆիզիկական կամք, սակայն մարդու զգացմունքային և մտավոր կողմերը կարող են մնալ գրեթե անփոփոխ։ Նա կարող է ձեռք բերել կամք, բայց չիմանալ՝ ինչպես և ինչի համար այն կիրառել։ - Վանականի ուղի՝ Երկրորդ ուղի։
Սա հավատքի, նվիրման և զոհաբերության ճանապարհն է։ Աշխատանքը հիմնականում կենտրոնանում է մարդու զգացմունքային բնույթի վրա։ Վանականը ձգտում է իր բազմաթիվ զգացմունքները ենթարկել մեկ գերագույն զգացմունքի՝ հավատքին և Աստծուն նվիրվածությանը։ Սակայն այս ճանապարհին մարդու մարմնական և մտավոր կողմերը կարող են համեմատաբար քիչ զարգանալ։ - Յոգի ուղի՝ Երրորդ ուղի։
Սա գիտելիքի, մտքի և գիտակցական ուսումնասիրության ճանապարհն է։ Յոգը հիմնական ուշադրությունը դարձնում է մտքի զարգացմանը, գիտելիքին և ներքին երևույթների ուսումնասիրությանը։ Սակայն մարդու մարմնական և զգացմունքային կողմերը կարող են մնալ ավելի քիչ մշակված։ Գուրջիևի բնորոշմամբ՝ յոգը կարող է «ամեն ինչ իմանալ, բայց ոչինչ չկարողանալ անել»։ - Չորրորդ ուղի՝ «Խորամանկ մարդու ուղի»։
Չորրորդ ուղին տարբերվում է նախորդ երեքից նրանով, որ չի պահանջում հեռանալ սովորական կյանքից։ Մարդը կարիք չունի գնալ անապատ, մենաստան կամ մեկուսանալ աշխարհից։ Աշխատանքը կատարվում է հենց առօրյա կյանքի պայմաններում՝ աշխատանքի, ընտանիքի, հարաբերությունների և հասարակական կյանքի մեջ։